A- A A+ | Tăng tương phản Giảm tương phản

Sử dụng kết hợp đồng bộ các cách dạy học trong thời đại dịch

Tác giả: Ngô Ngọc Thư-PGĐ Sở GDĐT

          Dịch Covid-19  hoành hành trên khắp thế giới đã kéo dài nhiều năm chưa có dấu hiệu thuyên giảm hay dừng lại. Một số quốc gia tưởng như có thể chặn đứng được đại dịch này bằng vắc-xin khi nỗ lực tiêm chủng đến 60, 70% dân số thì nay đang đứng trước nguy cơ dịch bệnh bùng phát trở lại. Ở nước ta, hiện nay, nhiều tỉnh có dịch bệnh. Trong đó một số tỉnh có con số người dân mắc bệnh và tử vong cao. Mặc dù chúng ta đã có nhiều cố gắng, nỗ lực, bằng mọi biện pháp, và hành động quyết liệt theo phương châm “chống dịch như chống giặc” nhưng số tỉnh “sạch” dịch bệnh vẫn chưa nhiều, số người nhiễm bệnh hằng ngày vẫn chưa có dấu hiệu giảm đáng kể. Dịch bệnh như một rào cản khắc nghiệt gây khó khăn cho sự phát triển mọi mặt của xã hội. Làm sao để vừa chống dịch vừa phát triển kinh tế, xã hội là một câu hỏi được đặt ra và khẩn thiết đòi hỏi phải có câu trả lời. Giáo dục và đào tạo cũng nằm trong cảnh chung đó.

          Ai cũng biết dạy học là dạy người. Bên cạnh việc trang bị kiến thức, rèn lyện kỹ năng để các thế hệ tiếp cận và phát triển nền văn minh của nhân loại, giáo dục còn phải xây dựng được nhân cách con người. Có lẽ vì vậy cho nên dù khoa học kỹ thuật hiện nay đã có nhiều bước phát triển vượt bậc, trí tuệ nhân tạo đã thay người điều khiển nhiều lĩnh vực quan trọng, nhưng việc tự động hóa hoạt động giáo dục và đào tạo để thay thế hoàn toàn cho vị trí của người thầy vẫn là điều khó khăn. Đó là chưa nói đến sự đa dạng của các nền văn hóa và mẫu con người hướng đến của từng quốc gia cũng không giống nhau. Trong thời kỳ khó khăn do dịch bệnh gây ra, thầy và trò không thể gặp nhau, không thể đến trường, giáo dục và đào tạo đã cố gắng tìm nhiều hướng đi mới để phát triển theo cách nói “dừng đến trường nhưng không dừng học”. Người ta đã dạy và học bằng mọi cách có thể. Dạy học online; các cách dạy học linh hoạt giảm tiếp xúc; dạy học tinh gọn kiến thức và kỹ năng khi có “thời gian vàng” lúc xóa phong tỏa, cách ly, mọi người được đến trường. Chưa biết khi nào hết dịch bệnh, chưa biết khi nào lại tiếp tục thực hiện giãn cách xã hội, chưa biết khi nào lại được đến trường và thời gian đến trường được bao lâu, thế nên, hãy khoan nói đến chất lượng, hiệu quả của các cách dạy học, cái tư thế sẵn sàng chuyển đổi cách làm để việc dạy và học không bị dừng lại là một cách thích ứng khôn ngoan của con người trong thời đại phát triển của khoa học công nghệ. Các cách dạy học này mang lại lợi ích thực tế không thể phủ nhận chứ không phải là cách chúng ta làm truyền thông để yên lòng dân hoặc tự trấn an mình như là một phép “thắng lợi tinh thần”… mà có người đã từng xuyên tạc. Vượt qua sự bỡ ngỡ, khó khăn ban đầu, các thế hệ học sinh nối tiếp nhau rồi sẽ dần quen và sẽ “sống chung được với dịch” như dân đồng bằng sông Cửu long đã quen “sống chung với lũ”!

Cách làm và phương tiện đã rõ ràng nhưng việc nhận biết thế mạnh, yếu của mỗi cách, thời điểm thích hợp để thực hiện mỗi cách, thực hiện các cách dạy học đó như thế nào để đạt được hiệu quả…thực là những chuyện rất cần phải bàn kỹ và sâu. Bài viết này với mong muốn sẽ mở rộng cánh cửa để chúng ta cùng nhau trao đổi, chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm về những điều trên.

Ở Việt Nam, trong giai đoạn hiện tại, xã hội thường chuyển qua lại các trạng thái để thích ứng với mức độ nguy hiểm của dịch bệnh như: trạng thái giãn cách xã hội tuyệt đối “ai ở đâu, ở yên đấy” theo Chỉ thị 16; trạng thái giãn xã hội không tập trung đông người theo Chỉ thị 15, Chỉ thị 19 của Thủ tướng Chính phủ; trạng thái xã hội “bình thường mới’ sau khi vừa hết dịch; trạng thái xã hội bình thường.

Trước tiên hãy nói về cách dạy học không tiếp xúc thông qua các đường truyền internet, hay thường gọi là dạy học online trong lúc có dịch bệnh và xã hội đang thực hiện giãn cách theo Chỉ thị 16 của Thủ tướng Chính phủ. Lúc này là lúc hạn chế đến mức tối đa sự tiếp xúc giữa người và người ngoài xã hội. Xã hội tạm ngưng hoặc chuyển sang hình thức mới các hoạt động để ngăn sự tiếp xúc, tránh làm lây lan dịch bệnh trong cộng đồng. Với giáo dục thì đây là lúc giáo viên và học sinh không đến trường. Việc dạy và học được thực hiện trong môi trường ảo với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.

Ưu điểm lớn nhất của cách dạy và học này là trong hoàn cảnh không tiếp xúc, người dạy và người học vẫn tương tác được với nhau để hướng đến việc tạo điều kiện cho người học nắm bắt được kiến thức bài học và rèn luyện được kỹ năng, điều mà dạy học qua truyền hình (ti-vi) không thể làm được khi người dạy và người học không thể thực hiện được sự tương tác. Điều cần làm của cả hai cách dạy học này là cách thiết kế, cách tổ chức nội dung dạy học của người dạy. Các yếu tố luôn cần cần sự quan tâm tối đa như: thời gian, nội dung, cách tổ chức. Tất nhiên là thời gian dạy học sẽ được rút lại ngắn hơn bình thường và tương ứng với điều đó, những nội dung cốt lõi nào về kiến thức và kỹ năng là cần cho học sinh sẽ được đặt ra. Cuối cùng là tổ chức tương tác như thế nào để đạt được kết quả như mong muốn. Đó không phải là điều dễ dàng thực hiện trong một lớp học online. Để nắm bắt được hiệu quả dạy học trong quá trình tương tác, những câu hỏi như: làm thế nào để biết sự tập trung chú ý, sự hợp tác tích cực của học sinh vào hoạt động dạy của thầy? Học sinh có nắm được kiến thức, thục luyện kỹ năng?...luôn luôn được đặt ra và đòi hỏi giải quyết. Với cách dạy học qua truyền hình, quá trình truyền tải kiến thức một chiều từ người dạy đến người học qua nội dung đã được thiết kế sẵn. Người dạy không thể quản lý và biết được sự hợp tác của học sinh như thế nào, cũng không thể biết mức độ nắm bắt kiến thức của học sinh để điều chỉnh, để dạy học phân hóa…, kỹ năng lại càng không thể. Ưu thế của cách dạy học này cũng dễ thấy. Trước hết đó là phần lớn học sinh có điều kiện tiếp cận vì phương tiện để học là phổ biến, sau đó là quá trình thao tác để học thì quá đơn giản: bật ti-vi lên và ngồi trước màn hình là xong. Chúng ta không thể kỳ vọng nhiều vào chất lượng, hiệu quả của cách dạy học này. Thường thì nó chỉ thích hợp cho các loại hình ôn tập, tóm lược kiến thức phần, chương, và nó là điểm đến của đa số học sinh ham học tập. Học sinh thường học thêm trên truyền hình để khắc sâu, so sánh, mở rộng những kiến thức mà mình đã biết.

Cách dạy học qua các đường truyền internet khắc phục được các nhược điểm của dạy học qua truyền hình. Trước hết là sự tương tác của người dạy và học. Đây là một ưu điểm lớn so với các cách khác ngoài cách dạy học bình thường. Người dạy và người học có thể nhìn thấy mặt nhau, theo dõi được cảm xúc, thái độ của nhau qua khuôn mặt. Sự trao đổi trực tiếp giữa người dạy và học diễn ra thuận lợi. Người dạy có thể đưa ra các yêu cầu để người dạy thực hiện, qua đó kiểm tra được mức độ tiếp nhận kiến thức và rèn kỹ năng của người học. Ngược lại, người học có thể hỏi người dạy về các nội dung mình chưa hiểu, hoặc thể hiện ý kiến riêng của mình về vấn đề nào đó. Nói chung cách dạy học này chỉ khác cách dạy học bình thường trong nhà trường ở các mức độ không gian, thời gian, nội dung bài học và mức độ tiếp cận giữa người dạy và người học.

Để vượt qua các giới hạn này, để cho cách dạy học qua các đường truyền internet đạt hiệu quả cao, có một số điều mà người dạy và người học cần lưu ý: vì thời gian hoạt động hạn chế nên nội dung kiến thức bài học cần tinh gọn, cô đọng. Chỉ dạy những kiến thức cơ bản nhất của bài, phần, chương của chương trình. Nên dành thời gian nhiều cho hoạt động tổ chức, hướng dẫn học sinh tự học, tự tìm hiểu phần tiếp theo tại nhà. Người học cần tập trung cao độ khi học. Sau đó, tự mình tiếp tục tìm hiểu kỹ, tự đào sâu nội dung kiến thức của bài đã học và rèn luyện để thục luyện kỹ năng, đồng thời ghi lại những nội dung chưa hiểu để hỏi người dạy ở lần học sau.

Nhiều ưu điểm là thế  nhưng để tiếp cận cách dạy học này, cả người dạy và người học phải vượt qua không ít khó khăn. Trước hết là vấn đề đường truyền internet, nhiều vùng cao, vùng sâu, vùng nông thôn xa xôi, hẻo lánh chưa có internet. Số học sinh có đủ điều kiện về máy tính hoặc điện thoại thông minh rất ít. Cho nên, cách dạy học qua internet, hiện nay được áp dụng nhiều ở thành thị, ở những nơi có điều kiện, còn lại ở vùng khó khăn thì còn rất ít. Sau đó là các vấn đề về kỹ thuật. Không phải là quá khó, song người dạy và học cũng cần phải được chỉ rõ cách cài đặt phần mềm, cách tương tác cơ bản với phần mềm đã có để vào dạy học… Thế nên, để giáo viên và học sinh có thể dạy và học tốt bằng cách này, lãnh đạo nhà trường, các cấp chính quyền địa phương phải có sự tạo điều kiện, hỗ trợ về phương tiện, về tập huấn cách làm cho cả người dạy và người học. Đây là lúc cần huy động tinh thần làm việc của lực lượng giáo viên môn Tin học. Họ phải là người luôn đi bên cạnh, hỗ trợ về kỹ thuật cho giáo viên và học sinh trong cách dạy học này. Một điều nữa cũng cần phải nói thêm. Đó là việc kiểm tra, đánh giá, rà soát, chấn chỉnh hoạt động dạy học này của lãnh đạo nhà trường. Nhà trường phải tổ chức hoạt động dạy học này một cách nền nếp: giáo viên dạy phải có kế hoạch, thời khóa biểu công khai, báo cáo địa chỉ đường truyền cho lãnh đạo trường. Lãnh đạo trường phải phân công người có chuyên môn kiểm tra quá trình dạy học của giáo viên. Có làm như vậy thì hoạt động dạy học của giáo viên mới có hiệu quả thật sự, không sa vào cách làm hình thức, tốn thời gian và lãng phí công sức của người học.

Khi dịch bệnh đã được kiểm soát, xã hội thực hiện giãn cách theo Chỉ thị 15 của Thủ tướng Chính phủ. Học sinh chưa đến trường một cách bình thường hoặc đến trường nhưng phải thực hiện giãn cách theo qui định. Lúc này có thể vừa dạy học trực tuyến qua internet, vừa dạy học bằng nhiều cách khác như: dạy học qua phiếu học tập; dạy học theo nhóm nhỏ trên lớp… Để đảm bảo an toàn về vệ sinh phòng dịch, người dạy và học cần tuân thủ nghiêm qui định “5K” của Bộ Y tế. Cách cách dạy học này phải làm sao hạn chế đến mức đảm bảo an toàn cho người dạy và người học. Để giảm thời gian tiếp xúc, giáo viên phải cô đọng nội dung dạy học để dạy trên lớp hoặc ghi vào phiếu học tập. Nội dung chính vẫn là nghiên cứu để tổ chức cho học sinh tự học, tự tìm hiểu ở nhà. Với các cách dạy học này, người dạy có điều kiện để xem, sửa chữa bài làm của học sinh. Đây là một ưu điểm lớn so với cách dạy học trên internet, nên người dạy phải tận dụng và phát huy tối đa thao tác này. Các cách dạy học này không đòi hỏi nhiều đến phương tiện dạy học nên dễ thực hiện. Tuy nhiên để thực sự có hiệu quả, nó đòi hỏi người học phải cần cù, siêng năng, có tinh thần tự giác trong học tập. Người dạy phải có trách nhiệm cao và sẵn sàng hy sinh về thời gian, công sức cho người học với tinh thần “Tất cả vì học sinh thân yêu”.

Thời gian vừa sau khi dịch bệnh chấm dứt là thời điểm “bình thường mới” . Gọi là “bình thường mới” vì vẫn còn có nguy cơ dịch bùng phát trở lại. Vì vậy vẫn phải tuân thủ qui định “5K” và các hoạt động dạy học được thực hiện ngoài nhà trường vẫn còn phải cân nhắc, dù học sinh đã đến trường và hoạt động dạy học đã bình thường trở lại. Sau thời điểm “bình thường mới” sẽ là thời điểm bình thường. Đây là 2 thời điểm mà dạy học có được khoảng “thời gian vàng” để tổ chức các hoạt động dạy học bình thường. Để khoảng thời gian này là “thời gian vàng” thật sự cần có sự vận dụng hiệu quả cho quá trình: dạy củng cố, đào sâu, bổ sung những  kiến thức đã được lược bớt lúc học trong thời gian giãn cách xã hội bằng trực tuyến hoặc các cách khác. Tận dụng mọi thời gian có được để nhanh chóng đuổi kịp chương trình năm học. Quan tâm đến các hoạt động dạy học ngoài nhà trường trong thời điểm bình thường.

Trên thế giới dịch bệnh Covid-19 chưa có dấu hiệu dừng lại, mặc dù con người đã có vắc-xin và thực hiện các biện pháp phòng hộ. Các biến thể của vi-rút đang đặt ra những thách thức mới cho nhân loại. Ở nước ta, nhiều tỉnh thành đang bùng phát dịch bệnh trở lại sau thời gian bình thường. Do đó, vừa chống dịch, vừa phát triển kinh tế xã hội là vấn đề đang cấp thiết được đặt ra. Đối với giáo dục và đào tạo đó là vấn đề dạy học trong các trạng thái xã hội thời chống dịch để có thể “dừng đến trường nhưng không dừng học”. Việc luôn sẵn sàng và thực hiện có hiệu quả các cách dạy học thích ứng với các giai đoạn xã hội là vấn đề luôn luôn nóng. Phải luôn luôn được ôn luyện, được không ngừng đầu tư trang bị đầy đủ các phương tiện, trang thiết bị để có thể xử dụng tốt khi cần. Mỗi giáo viên, cán bộ quản lý  phải luôn cố gắng và nỗ lực hết mình tiếp cận được với các phương tiện dạy học hiện đại và tinh thần “tất cả vì học sinh thân yêu” để cống hiến.

“Lửa thử vàng, gian nan thử sức”. Hy vọng rằng càng trong cái khó, cái khổ, chúng ta sẽ có nhiều sáng tạo mang lại chất lượng, hiệu quả cho công tác dạy học. Thời gian vừa qua là minh chứng cụ thể. Việc nắm chặt tay nhau để cùng vượt qua khó khăn gian khổ lúc này thể hiện rõ nhất cốt cách của người giáo viên thời đại. Thời đại chống và chiến thắng đại dịch của thế kỷ.

                                                                            


Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết